Juliusz Chrząstowski w roli Doktora Stockmanna od ponad dziesięciu lat zafascynowuje, wzrusza i prowokuje widzów swoim improwizowanym monologiem w przedstawieniu „Wrog ludu” na podstawie dramatu Henryka Ibsena. Spektakl, który gości na deskach Starego Teatru od 2015 roku, jest właśnie ostatnim razem przed „schodzeniem” z afisza. Wersja ta, autorstwa Jana Klaty, zostanie po raz ostatni zaprezentowana w dniach 7 i 8 kwietnia. Z aktorem i dziekanem ukazał się wywiad na łamach Gazety Krakowskiej, którego głównym tematem jest dynamiczny monolog pod koniec spektaklu.
„Ciągle się zastanawiam, jak się pożegnać z tą bardzo ważną kartą mojej historii. To 11 lat, 136 przedstawień, mnóstwo opowieści, anegdot. Napisałem nawet pracę doktorską o monologu performatywnym Doktora Stockmanna, więc chcąc nie chcąc musiałem przeanalizować teatrologicznie, socjologicznie i dramaturgicznie jak ten monolog się rodził nie tylko do premiery, ale i po premierze. On cały czas jest zmienny, stosuję podobne zabiegi, ale tematycznie monolog zmienia się tak, jak i świat wokół nas. […] Uznaliśmy, że to, co jest zapisane u Ibsena jako IV akt – zebranie mieszkańców, w czasie którego Doktor Stockmann przemawia, a kolejni obywatele wykrzykują: precz z nim!, nieprawda!, wyrzucić go z miasta! zagrane dziś zgodnie z tym zapisem, byłoby archaiczne. Narodził się więc pomysł, by było to zebranie widzów tego spektaklu z tym kimś, kto przed nimi staje. Pytaniem otwartym pozostawało, kto to jest. Mam poczucie, że to nie jest już Doktor Stockmann i nie ja prywatnie, zatem na potrzeby wspomnianej pracy doktorskiej stworzyłem określenie Figury Aktora. Ten monolog musiał też żyć, więc w kwestii tematów reżyser pozostawił mi wolną rękę. Bawiłem się zatem w dziennikarza publicystę, sprawdzałem, czym ludzie żyją, jakie tematy są wrażliwe, jakie nie pozostawią widza w komforcie, zmuszając go do jakiejś refleksji i reakcji.”
„[…] był aplauz, ale przeżyłem też w trakcie grania „Wroga ludu” mnóstwo reakcji negatywnych, łącznie z trzaskaniem drzwiami, wychodzeniem, krytykowaniem mnie publicznie, wejściem ze mną w dyskusję. Podczas jednego z przedstawień na scenę wszedł mocno zbudowany mężczyzna z gwizdkiem, ogolony, w ciężkich butach. Okazało się, że na widowni jest 20 jego kolegów. […] Na scenę weszła cała obsada, stanęła za mną murem. Radek Krzyżowski, który w spektaklu jest Burmistrzem, moim bratem, a był też w tym czasie szefem Rady Artystycznej w teatrze, wygłosił mowę o tej granicy, o tym, że to, o czym opowiadamy w teatrze jest fikcją.”
Juliusz Chrząstowski potwierdził także, że postać Stockmanna ma prowokować widza do reakcji i własnych przemyśleń. „[…] taka jest natura Stockmanna, żyjącego ideałami, człowieka, który nie zna kompromisów w swej pogoni za prawdą. Taki jest też w tym wystąpieniu. Przez to, że jest to sytuacja żywa, zmieniająca się, to spektakle mają różny przebieg. Bywa, że widz może się poczuć zagubiony, prowokowany, ale też zszokowany tym, że są inni widzowie, którzy w tę sytuację wchodzą, chętnie zabierają głos. Kiedy proszę, by rzucono we mnie plastikową butelką, żeby się dopełniła dramaturgia, jedni się krępują, inni zgłaszają się sami. Jest takie słynne motto Tadeusza Kantora: „Do teatru nie przychodzi się bezkarnie” i ja sobie od początku tak właśnie tłumaczę i ten monolog, i spektakl.”
„Mam schematy, według których podążam, natomiast na każdy set grania dobieram tematy, z niektórych rezygnuję – tak jak życie przynosi. W październiku 2015 roku, kiedy była premiera, tematem, który wywoływał poruszenie byli migranci. Potem trochę stracił na sile, a kiedy przyszły wydarzenia na granicy z Białorusią znowu mocno rezonował. Drugim tematem aktualnym wówczas był smog w Krakowie, silna była więc paralela Krakowa żyjącego z turystów i miasteczka, w którym dzieje się spektakl, które żyje z kuracjuszy, jednocześnie okłamując, że woda jest zdrowa. Z czasem zmniejszyła się liczba kopciuchów, powietrze się poprawiło – temat smogu zszedł z mojej agendy.”
„W Doktora Stockmanna wpisana jest maksyma „największym wrogiem prawdy i wolności jest zwarta większość” i to hasło „zwartej większości” przez osiem lat rządów PiS-u było niezwykle aktualne, nie musiałem nic więcej dodawać, żeby wywołać emocje. Oczywiście zostawała też przestrzeń na improwizację w zależności od tego, jak zareaguje publiczność. Kiedy graliśmy na festiwalu w Rzeszowie na starcie monologu z dziesięć osób wyszło, reszta czujnie słuchała, nie wchodząc w dyskusję, ale na koniec dostaliśmy owacje na stojąco, a po spektaklu odbyła się wspaniała, bardzo gorąca dyskusja. Miałem poczucie, że zrobiliśmy to, co powinien robić teatr – zmuszać do myślenia, do wymiany poglądów.”
Aktor wpomina zagraniczne premiery „Wroga ludu”. Zespół pod przywódctwem Jana Klaty zagrał m.in. trzy razy w Chinach oraz w Petersburgu.
„Na Wuzhen Theatre Festival zagraliśmy „Wroga ludu” trzykrotnie, wcześniej teatr wysłał przekład angielski egzemplarza sztuki, gdzie przy akcie czwartym pojawił się krótki komentarz: aktor improwizuje. Gospodarze nie dociekali, co będzie w tej improwizacji. Zostałem przygotowany przez sinologa dr. Marcina Jacoby w kwestiach tego, co mogę, a czego nie w takim kraju jak Chiny, on też mnie tłumaczył a vista w trakcie tego monologu. Wykorzystałem datę 4 czerwca 1989 roku – pierwszych w połowie wolnych wyborów w Polsce, ale w Chinach ta data to rocznica masakry na placu Tiananmen, podczas której czołgi rozjechały protestujących studentów – dla Chińczyków absolutne tabu. 800 osób na widowni, kiedy usłyszało z moich ust tę datę, wpadło w ekstazę.”
„Drugi spektakl wyprzedał się całkowicie, ale już dostaliśmy – bardzo dyplomatyczne, ale jednak – upomnienie. Ale wieść o teatrze z Europy Wschodniej, który mówi o Tiananmen, rozeszła się błyskawicznie. Przed trzecim spektaklem dyrektor Klata dostał już wprost dyrektywę, że mam nie wspominać o Chinach. Ja się dowiedziałem o tym kilka minut przed spektaklem. Wybrnąłem tak, że każde zdanie, które mogło być groźne kończyłem wyjaśnieniem, że „to w moim kraju”. W 2018 roku graliśmy ten spektakl też w Petersburgu, odbył się bez żadnej reakcji zwrotnej widowni, jedyny spektakl, po którym nie dostaliśmy braw na stojąco więc interpretowaliśmy to tak, że się nie udało. Później w półoficjalnych rozmowach dowiedzieliśmy się, że widzowie mieli poczucie, że są obserwowani i nie mogą reagować spontanicznie.”
Źródło: Gazeta Krakowska
