Do Polski wraca kolejna strata wojenna – średniowieczny rękopis „Collectarium lądzkie” ze zbiorów Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Zaginiony podczas II wojny światowej rękopis został odnaleziony w zbiorach bibliotecznych Uniwersytetu Yale i odzyskany dzięki współpracy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z Uniwersytetem Yale.
Przekazanie zabytkowego cysterskiego rękopisu odbyło się 29 stycznia w Bibliotece Beinecke Uniwersytetu Yale w New Haven. W uroczystości wzięli udział: Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, Michelle Light, dyrektor Beinecke Rare Book & Manuscript Library i Lucy Mulroney, dyrektor ds. akademickich i wystaw Beinecke Rare Book & Manuscript Library.
Dziś jesteśmy świadkami powrotu do Polski kolejnego, niezwykle cennego historycznie zabytku. Dlatego jestem niezmiernie wdzięczna władzom Uniwersytetu Yale, a przede wszystkim Yale Library z Barbarą Rockenbach na czele, dyrektor Michelle Light oraz wszystkim zaangażowanym badaczom z Beinecke Rare Book and Manuscript Library za okazane zrozumienie i profesjonalizm. Zarówno badania Ministerstwa Kultury, jak i badaczy Uniwersytetu Yale potwierdziły, że musiało dojść do grabieży i nielegalnego wywozu Collectarium z okupowanej Polski – mówiła Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego podczas uroczystości przekazania zabytkowego rękopisu. – Dziękuję wszystkim zaangażowanym w sprawę „Collectarium” osobom, tym bardziej widocznym, jak i tym ukrytym w cieniu. A wiem, że takie osoby są. Dzięki społeczności Yale, „Collectarium” będzie mogło wrócić do Polski, gdzie przez wieki było elementem naszego dziedzictwa – dodała.
Poznaj historię cysterskiego rękopisu
Odzyskany zabytek pochodzi z XII wieku. Był częścią zbiorów biblioteki opactwa cysterskiego w Lądzie, biblioteki seminarium w Poznaniu oraz – w ramach wypożyczenia – Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Przez wieki służył polskim duchownym i uczonym. Najpóźniej od 1926 roku stanowił część zbiorów Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Ostatnie wzmianki o „Collectarium lądzkim” w poznańskich zbiorach pojawiają się w 1937 r.
Po zajęciu Poznania przez wojska niemieckie w 1939 r. zbiory Archiwum Archidiecezjalnego uległy grabieży i rozproszeniu, podobnie jak inne skonfiskowane zbiory biblioteczne i muzealne na terenach okupowanych kraju Warty. W 1966 r. „Collectarium lądzkie” wskazane zostało przez polskiego muzykologa Hieronima Feichta jako obiekt zaginiony, a w latach 90-tych XX wieku pojawiło się po raz pierwszy na londyńskim rynku książek rzadkich. Rękopis znajdował się w zbiorach bibliotecznych Uniwersytetu Yale pod sygnaturą Beinecke MS 883.
Odzyskanie cennego zabytku
Potwierdzenie dokładnej historii rękopisu było możliwe dzięki badaniom przeprowadzonym w Biblotece Beinecke po złożeniu przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego formalnego wniosku restytucyjnego w maju 2024 roku. Biblioteka Beinecke Uniwersytetu Yale, biorąc pod uwagę szerszy kontekst systematycznej konfiskaty, rozproszenia lub zniszczenia polskiego dziedzictwa kulturowego przez niemieckich nazistów, uznała, że dokumentacja przekazana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem zniknięcia rękopisu z macierzystych zbiorów. Po rozpatrzeniu złożonego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wniosku restytucyjnego, Biblioteka Beinecke Uniwersytetu Yale zgodziła się na zwrot rękopisu stronie polskiej.
Przekazanie utraconego rękopisu było możliwe także dzięki zapewnieniu fachowej wiedzy i wsparcia logistycznego przez przedstawicieli FBI z Art Crime Team, Biura FBI Ambasady Amerykańskiej w Warszawie oraz Biura FBI w New Haven.
Pierwsze informacje o obecności „Collectarium lądzkiego” w amerykańskich zbiorach trafiły do resortu kultury dzięki uprzejmości dr Pawła Figurskiego, który wraz z zespołem prowadzi badania dawnych rękopisów liturgicznych.
Działania restytucyjne MKiDN
W 2025 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zakończyło 25 postępowań restytucyjnych. Obecnie prowadzimy prawie 200 spraw restytucyjnych w 18 krajach.
Od 2008 roku odzyskanych zostało 883 pojedynczych dóbr kultury.
Źródło: KPRM/ Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
